logo


Home Poradnik prawny Kodeks cywilny Zadośćuczynienie za krzywdę dla rodziny zmarłego
Zadośćuczynienie za krzywdę dla rodziny zmarłego PDF Drukuj Email
INFOR alert("Can not load doc.js!") ; alert("Can not load cdweb.js!") ; alert("Can not load mynav.js!") ; alert("Can not load mynav.js!") ;
Gazeta Prawna 253/2008 [dodatek: Tygodnik Prawa Gospodarczego] z dnia 30.12.2008 (str. 6)

PRAWO CYWILNE

Zadośćuczynienie za krzywdę dla rodziny zmarłego

Członkowie rodziny zmarłego wskutek wypadku mogą wystąpić z roszczeniem o zadośćuczynienie za doznaną krzywdę. Ale mogą to zrobić, tylko jeśli śmierć nastąpiła po 2 sierpnia 2008 r.

Nowelizacja kodeksu cywilnego wprowadzająca zadośćuczynienie za śmierć członka najbliższej rodziny była poprzedzona dyskusją w doktrynie, a także orzecznictwie na temat potrzeby kompensacji nie tylko za szkody materialne, ale i cierpienia psychiczne wynikające ze śmierci innej osoby. Zabiegu takiego dokonywano przez szeroką wykładnię pojęcia sytuacji życiowej z art. 446 par. 3 k.c., jak i zastosowanie art. 448 k.c. zasądzając zadośćuczynienie za naruszenie dobra osobistego, jakim jest więź łącząca osoby bliskie, a nawet pojawiły się orzeczenia, w których wskazywano, że rozstrój zdrowia psychicznego będący następstwem utraty osoby najbliższej daje podstawę do roszczenia o zadośćuczynienie dla osób nieuczestniczących bezpośrednio w wypadku. W tym kontekście warto odnotować postanowienie Sądu Najwyższego z 6 marca 2008 r. (III KK 345/07), w którym wskazano, że przepis art. 445 par. 1 k.c. dopuszcza możliwość zrekompensowania, przez zadośćuczynienie, krzywdy wynikłej z rozstroju zdrowia osób bliskich ofiary umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, doznanej wskutek wstrząsu psychicznego wywołanego tym przestępstwem.

Kiedy można wystąpić z roszczeniem

W obowiązującym stanie prawnym roszczenia takie posiadają odrębną podstawę prawną poprzez dodanie do art. 446 par. 4, zgodnie z którym sąd może także przyznać najbliższym członkom rodziny zmarłego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.

Wymaga jednak rozważenia, jaki jest przedział czasowy jej obowiązywania. Art. 5 ustawy o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw z 30 maja 2008 r. (Dz.U. nr 116, poz. 731) ogranicza się jedynie do wskazania, iż ustawa nowelizująca kodeks w interesującym nas zakresie wchodzi w życie po upływie miesiąca od dnia ogłoszenia.

Zgodnie z art. 6 ust. 2 ustawy z 20 lipca 2000 r. o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych terminy wejścia w życie aktu normatywnego określone w tygodniach, miesiącach lub latach kończą się z upływem dnia, który nazwą lub datą odpowiada dniu ogłoszenia, a gdyby takiego dnia w ostatnim miesiącu nie było - w ostatnim dniu tego miesiąca.

Dziennik Ustaw, w którym opublikowana została nowelizacja kodeksu cywilnego ukazał się 2 lipca 2008 r. Nie ma wątpliwości, że pierwsze roszczenia oparte na art. 446 par. 3 k.c. można było zgłosić 3 sierpnia 2008 r. Trzeba również zastanowić się, kiedy musi nastąpić zdarzenie powodujące szkodę, aby dawało podstawy do wystosowania takiego roszczenia.

Ustawa nie może działać wstecz

Dokonując oceny tego zagadnienia, należy przede wszystkim mieć na względzie zasadę nieretroaktywności prawa, wyrażoną w art. 3 k.c., który głosi, że ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że to wynika z jej brzmienia lub celu oraz art. XXVI. ustawy przepisy wprowadzające Kodeks cywilny z 23 kwietnia 1964 r. (Dz.U. nr 16, poz. 94) wyraźnie wskazujący, iż do stosunków prawnych powstałych przed wejściem w życie kodeksu cywilnego stosuje się prawo dotychczasowe, chyba że przepisy stanowią inaczej. Ten ostatni dotyczy co prawda samego kodeksu, ale w braku innych regulacji zasadne wydaje się jego stosowanie także do kolejnych nowelizacji. W tym miejscu warto przytoczyć szerszy wywód z uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z 23 czerwca 1999 r. (I CKN 63/98) dotyczącego analogicznych problemów powstałych na kanwie nowelizacji art. 448 k.c.

Wobec faktu, że wymieniona ustawa z 23 sierpnia 1996 r. nie zawiera żadnych unormowań o charakterze intertemporalnym, należy odwołać się do ogólnych zasad prawa międzyczasowego skodyfikowanych w ustawie z 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające kodeks cywilny (Dz.U. nr 16. poz. 94 ze zm.), a ściślej, w związku z tym, że art. 448 jest przepisem umieszczonym w księdze III kodeksu cywilnego Zobowiązania, do art. XLIX w związku z art. XXVl tej ustawy. W świetle wskazanych uregulowań uzasadniony jest wniosek, że art. 448 k.c. w brzmieniu nadanym ustawą z 23 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 114, poz. 542) nie ma zastosowania do zobowiązań powstałych wskutek naruszenia dobra osobistego przed 28 grudnia 1996 r.

Nic innego nie wynika także z analizy art. 3 k.c., gdyż - jak wskazuje treść tego przepisu - ustanowione w nim wyjątki, mogące uzasadniać odejście od zasady nieretroakcji, powinny zawsze wynikać z brzmienia lub celu ustawy (por. art. XXVI p.w.k.c.). Zarazem w judykaturze wielokrotnie słusznie podnoszono - co po wejściu w życie Konstytucji RP, określającej Rzeczpospolitą Polską jako demokratyczne państwo prawne, znajduje jeszcze mocniejsze oparcie - że przy wnioskowaniu z celu przepisów prawa cywilnego o ich mocy wstecznej należy zachować dużą ostrożność, zawsze w razie wątpliwości, dając pierwszeństwo zasadzie lex retro non agit oraz normom prawa międzyczasowego, jeżeli istnieją i dają się zastosować.

Poza tym, oceniając cel ustawodawcy, który zdecydował się na nowelizację art. 448 k.c., trzeba stanowczo stwierdzić, że jakkolwiek niewątpliwie jego zamierzeniem było wzmocnienie ochrony dóbr osobistych przez dodanie zadośćuczynienia pieniężnego jako środka tej ochrony, to jednak brak podstaw do sformułowania dalej idącej tezy, a mianowicie, że ustawodawca miał na celu nadanie art. 448 k.c. w nowym brzmieniu mocy wstecznej, przez odniesienie go także do zobowiązań powstałych przed dniem wejścia nowelizacji w życie.

Kiedy musi nastapić zdarzenie

Analiza przepisów i orzecznictwa daje jednoznaczne podstawy do stwierdzania, że roszczenia określone w art. 446 par. 4 k.c. można zgłaszać wyłącznie w odniesieniu do stosunków prawnych, które powstały po 2 sierpnia 2008 r. Trzeba jednak wyjaśnić, co warunkuje powstanie stosunku prawnego ze wspomnianej podstawy. Wydaje się, że należałoby się skłonić do twierdzenia, że przyczyną taką jest powzięcie wiadomości o śmierci członka najbliższej rodziny, bowiem jak długo to nie następuje, tak długo nie może ujawnić się krzywda będąca podstawą do formułowania roszczeń, nie powstaje więc stosunek prawny. Implikuje to fakt, że nawet jeśli zdarzenie powodujące obrażenia ciała lub rozstrój zdrowia (wypadek) miało miejsce przed wejściem w życie art. 446 par. 4 k.c., to jeżeli skutek śmiertelny, a nawet samo dowiedzenie się o nim nastąpiło już po tej dacie, osoba, u której wywołało to krzywdę, a jednocześnie pozostaje w kręgu najbliższej rodziny, ma legitymację czynną, czyli może występować z roszczeniem określonym w art. 446 par. 4 k.c.

BARTŁOMIEJ KRUPA

zastępca kierownika Departamentu Prawnego Votum

PODSTAWA PRAWNA

l Artykuł 5 ustawy z 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 116, poz. 731).

 

Imieniny

21 Sierpnia 2014
Czwartek
Imieniny obchodzą:
Adolf, Adolfa,
Adolfina, Alf,
Bernard, Emilian,
Filipina,
Franciszek, Joanna,
Kazimiera, Męcimir
Do końca roku zostało 133 dni.